Θεόδωρος Μυλωνάς:

Το μεγαλειώδες της Ιερής πόλης του Μεσολογγίου είναι η ιστορία του τόπου αυτού με τους ανθρώπους της. Τώρα στα 200 χρόνια γνωρίζουμε την ιστορία του; Πριν λίγα χρόνια ο μεγάλος ιστορικός Σαράντος Καργάκος έγραφε « …όταν γράφαμε για την έξοδο του Μεσολογγίου πονοκεφαλιάζαμε..» Θα εορτάσουμε του χρόνου τα 200 χρόνια, θεωρώ ότι η μεγαλύτερη επιτυχία των εορτών θα είναι να ξαναγραφεί η ιστορία του. Να γίνει έστω και τώρα μια προσπάθεια σε ορισμένα γεγονότα πέρα από τις κρατούσες αντιλήψεις, συναισθηματικά, να δοθούν εξηγήσεις- απαντήσεις. Το επιτάσσει η ιστορία. Η Ελληνική Πολιτεία προγραμματίζει ένα ιστορικό συνέδριο εφέτος για την έξοδο. Αυτό πρέπει να είναι διεθνές, να είναι παγκόσμιο. Να κληθούν από χώρες άνθρωποι όχι μόνο φιλέλληνες αλλά και άλλοι που έχουν βαθειά ριζωμένη στην καρδιά τους τον έρωτα για την ελευθερία, την ειρήνη και τον αγώνα για την επικράτηση τους.

Όλες οι επαναστάσεις στα 500 χρόνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που έγιναν όχι μόνο στον Ελληνικό χώρο αλλά και σε όλα τα Βαλκάνια ήταν ολιγόχρονες και όλες είχαν βαφτεί με αίμα. Μόνο στο Μεσολόγγι κράτησε 5 χρόνια. Τρείς αυτοκρατορικές δυνάμεις ασχολήθηκαν για να σβήσει. Η Οθωμανική με την Αιγυπτιακή προκαλώντας αίμα και φωτιά, και η Τρίτη των Αψβούργων ενώ ήταν έτοιμη, δέθηκαν τα χέρια τους, από τις συνειδήσεις όλων των λαών της Ευρώπης. Αυτό τι σημαίνει για τους λαούς των Βαλκανίων ;. Τουλάχιστον υπήρξε μετά από αιώνες η αρχή για την απελευθέρωσή τους. Από αυτό το μικρό λιμνοχώρι, που με τους γίγαντες τα λιοντάρια του, άντεξε τρεις πολιορκίες. Στο τρίπτυχο Μεσολόγγι-Ελευθερία –ή Θάνατος εξαφανίστηκε η λέξη σκλαβιά. Προτιμούσαν συνειδητά τον θάνατος. Υπήρξε ο Δαυίδ μπροστά στον Γολιάθ όπως γράφεται από παράδοση χιλιάδων χρόνων. Για αυτόν τον μικρό Δαυίδ μετά από αιώνες θα διατηρείται αυτή η παράδοση; Καταγράφονται εδώ, μερικές σκέψεις, απόψεις, ερωτήματα που χρειάζονται απαντήσεις όπως.

1) Ποιού σωματάρχη, στρατηγού, πολεμιστή, ή πολιτικού, ιδέα ήταν, κατά την Έξοδο, να μη βγουν από την βόρεια πλευρά του τείχους, εκεί που γνώριζαν πολύ καλά τις θέσεις των τούρκων; Τους αποκαλούσαν «χαλούπηδες» και ήταν του χεριού τους από τα γιουρούσια που τους έκαναν. Προτίμησαν όμως την ανατολική πλευρά, που εκεί ο κλοιός έγινε από τους σκληροτράχηλους Αιγύπτιους, οι οποίοι πριν είχαν διαλύσει όλη την Πελοπόννησο και τελευταία ο Ιμπραήμ είχε κάνει και δύο καστέλια (προμαχώνες).

2) Πως βγήκαν οι Εξοδίτες από το τείχος; Καμιά αναφορά δεν έγινε μέχρι σήμερα. Σε ερώτησή μου, εξέχων ιστορικός, μου είπε με σκάλα. Το θεώρησα αδύνατον και επικίνδυνο ως ορατό και εύκολο στόχο του εχθρού. Από την έρευνά μου προέκυψε ότι στο τείχος, σημεία εξόδου υπήρχαν μόνο στην βόρεια πλευρά. Ήταν η κεντρική πύλη, η οποία κατά την πολιορκία ήταν κτισμένη, τα λαγούμια δεξιά και αριστερά της μεγάλης ντάπιας του Μάρκου Μπότσαρη και η κρυφή πόρτα του τείχους για την Λουνέττα.

3) Τι ώρα έγινε η Έξοδος. ; Σημειώνεται στα ιστορικά κείμενα ότι έγινε «στας δύο ώρας της Νυκτός». Πολλοί ιστοριογράφοι και ομιλητές σε σχετικές εκδηλώσεις αναφέρουν ότι έγινε στις δύο μετά τα μεσάνυχτα. Αυτό είναι ορθό;

4) Ποιος είπε τη φράση πίσω-πίσω; Πώς αντέδρασε η φρουρά; Υπάρχει κάποια άποψη;

5) Πόσος χρόνος χρειάστηκε για να περάσουν από το τείχος ;. Μετά την κραυγή «πίσω-πίσω» πόσοι άμαχοι βρίσκονταν ακόμη μέσα από το τείχος;. Ιστορικοί αναφέρουν ότι καθυστέρησαν να βγουν γιατί πήγαν να χαιρετήσουν οικείους τους. Αυτή είναι η αλήθεια ή επειδή μέσα από τα ανοίγματα εξόδου, λόγω χρόνου, δημιουργήθηκε συνωστισμός από τον πολύ κόσμο που ήθελε να βγει;

6) Από τις τέσσερες γέφυρες, όπως αναφέρει ο Κασομούλης, έπεσε η μία γέφυρα κατά την επιστροφή των εξοδιτών, μετά την κραυγή του «πίσω-πίσω». Υπάρχει άποψη, ποια γέφυρα έπεσε και για ποιο λόγο;

7) Ο ακαδημαϊκός Θεοδόσης Π. Τάσιος στο πόνημά του «Εθνεγερσία ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΚΑΙ ΤΟ ΑΙΜΑ» ασχολήθηκε με την μελέτη των ξύλινων γεφυρών (σχέδια και περιγραφή), στις τέσσερες ντάπιες της εξόδου για να περάσουν οι Εξοδίτες την περίταφρο. Πώς πέρασαν την περίταφρο πλάτους 9 μέτρων και βάθους 2,50 μέτρων. Υπάρχει άλλη άποψη του σχήματος και της τοποθέτησής τους;

8) Η πορεία των Εξοδιτών ( της κύριας φρουράς) δεν έχει ξεκαθαρισθεί χαρτογραφικά, παρότι έχουν περάσει 200 χρόνια. Τελευταία γίνεται μεγάλη συζήτηση, ότι η πορεία, που ακολούθησε η ενωμένη φάλαγγα, η κύρια δύναμη της φρουράς των Εξοδιτών, η ενωμένη φάλαγγα, με αρχηγό τον Δημήτρη Μακρή, ήταν παραποτάμια του Ευήνου ποταμού. Ο ποταμός, όπου έγινε η μάχη με το ιππικό του Ιμπραήμ, ήταν ο Εύηνος ; . Έγινε εμπεριστατωμένη έρευνα χαρτογραφική, από μελετητική εταιρεία για λογαριασμό των Δήμων Ι.Π. Μεσολογγίου, Αγρινίου και Ναυπάκτου, της γενικής πορείας (μονοπάτι) των Εξοδιτών και όχι των μεμονωμένων ομάδων που με οποιοδήποτε τρόπο, για την διάσωσή τους πραγματοποιήθηκε. Η χάραξη αυτή, διάφορος ορισμένων τοπικών απόψεων, είναι ισχυρή κατά τις αντιλήψεις σύγχρονων ιστορικών και αν ναι πότε θα υλοποιηθεί; Ένα μονοπάτι που θα προσδώσει ιδιαίτερη ανάπτυξη τουλάχιστον ορειβατικά. Οι δρόμοι Ελευθερίας, μέσω ασφαλτοστρωμένων δρόμων για αθλητικούς αγώνες που πρόσφατα σχεδιάστηκαν θα δώσουν σίγουρα μια τουριστική ώθηση, ιστορικά όμως, τώρα στα 200 χρόνια δεν θα πρέπει, τεκμηριωμένα να σχεδιαστεί και διανοιχθεί, τουλάχιστον ένα μονοπάτι, έστω για τους Ορειβατικούς συλλόγους της Πατρίδας μας, που συνεχώς αναζητούν;

9) Στην Απόφαση της Εξόδου δόθηκε εντολή, να ηγηθούν, ο μεν Νότης Μπότσαρης του Β΄ σώματος, ο δε Κίτσος Τζαβέλας του βοηθητικού σώματος πίσω από τον άμαχο πληθυσμό προκειμένου να τους βοηθήσει στην φυγή. Τι έπραξαν όμως και οι δύο αυτοί στρατηγοί , σύμφωνα με τα ιστορικά κείμενα;

10) Τελικά ποιός ήταν ο ρόλος της φρουράς στο θέμα του άμαχου πληθυσμού. Μήπως έστω και τώρα να αποδοθούν ευθύνες «τα του Καίσαρος τω Καίσαρι» και όχι εκδηλώσεις μνήμης, όπου αναφέρουμε με έμφαση «Η Έξοδος της φρουράς των Ελευθέρων Πολιορκημένων» χωρίς να γίνεται λόγος για όλους τους αμάχους που πέρασαν από το λεπίδι των Τουρκαλβανών και Αιγυπτίων; Τελευταία, από το σώμα των Μεσολογγιτών, μετά από τις προσπάθειες τους να σώσουν όσους περισσότερους μπορούσαν από τους αμάχους, έφυγαν, ότι απέμεινε, αφού σκοτώθηκαν πολλοί , ο Αρχηγός τους Αθανάσιος Ραζηκώτσικας, ο Μάγερ, πολλοί φιλέλληνες.

11) Στην απόφαση της Εξόδου, γράφεται τα σώματα να συγκεντρωθούν στην Μονή του Αγίου Συμεώνος. Τελικά κατά την πορεία τους οι Εξοδίτες πέρασαν από τον Άγιο Συμεών; Ανεξάρτητα από την θέση που έχει καταλάβει στην συνείδηση των Μεσολογγιτών ο Άγιος Συμεών, η ιστορική αλήθεια ποια είναι; Ο Σπυρίδων Τρικούπης σημειώνει ότι πέρασαν οι Εξοδίτες ανατολικά από το στρατόπεδο του Ιμπραήμ, το οποίο βρισκόταν αρκετά δυτικά της Μονής Του Αη Συμιού στα Τρελάγκαθα.

12) Σύμφωνα με την γενική εφημερίδα «οι φίλοι της Ύδρας» η Έξοδος έγινε από τέσσερες ντάπιες, οι οποίες, σαν να μην έπαιξαν κανένα ρόλο στην Έξοδο, επί Χαριλάου Τρικούπη, για κάποιους δικούς του λόγους, γκρεμίστηκαν. Του χρόνου φιλοδοξούμε να έρθουν πολλές χιλιάδες κόσμος να περπατήσουν, να προσκυνήσουν, να καταθέσουν ένα λουλούδι στο τόπο που έδωσαν την ζωή τους δικοί τους πρόγονοι, εκεί που έγινε η μεγάλη σφαγή. Πού όμως; Εκεί όπου δεν υπάρχει τίποτε. Σε θέλησή τους να τους τον δείξουμε τι θα πούμε;

13) Σε όλα τα κάστρα στα τείχη από μέσα υπάρχουν σκάλες για να ανεβαίνουν οι πολεμιστές στις πολεμίστρες. Στα τείχη του Μεσολογγίου πουθενά δεν εμφανίζονται σκάλες παρά χωμάτινα ανεβάσματα. Από που ήρθε αυτό το χώμα δεν αναφέρεται καθόλου.

14) Ο λαμπρότερος των αγωνιστών Μάρκος Μπότσαρης κηδεύτηκε στον Ιερό Ναό του Αγίου Νικολάου, και όχι στην Μητρόπολη του Αγίου Σπυρίδωνος. Ο Ναός αυτός βρισκόταν μέσα στον Κήπο των Ηρώων, όπως και ο Ναός της Κοίμησης της Θεοτόκου. Πριν δύο χρόνια κλήθηκε ο Καθηγητής του Γεωλογικού τμήματος του Α.Π.Θ. Γρηγόρης Τσώκος και έκανε μια γεωφυσική έρευνα και αποκάλυψε φωτογραφικά τα θεμέλια των εκκλησιών αυτών. Θα υπάρξει σχετική εκδήλωση και προτροπή στο ΥΠ.ΠΟ. για την αποκάλυψη τους;

15) Γιατί οι Μεσολογγίτες εξοδίτες πολεμιστές στον Πλάτανο δεν περίμεναν, για να πάρουν το μερίδιό τους, όπως όλοι οι άλλοι, Σουλιώτες, Ρουμελιώτες Μωραίτες Χειμαριώτες και άλλοι πολεμιστές, από το ποσόν που θα ερχόταν από το Ναύπλιο και έφυγαν νωρίτερα;. Έφτασαν στο Ναύπλιο κουρελιασμένοι, 20 μέρες νωρίτερα από τους υπόλοιπους χωρίς καμιά υποδοχή περίθαλψη, ενώ για τους σουλιώτες επιφυλασσόταν πολλή θερμή υποδοχή ελέω Μαυροκορδάτου. Τι τους έκανε να εγκαταλείψουν νωρίτερα την φάλαγγα;. Με τους υπόλοιπους εξοδίτες δημιουργήθηκε ένταση για τον ρόλο τους στην προστασία των αμάχων των οικογενειών τους κατά την Έξοδο;

16) Το χαντάκι του Ισούφ Πάγια που σημειώνει ο Κασομούλης σε επιστολή του προς τον Δ/τήν της Αστυνομίας (αρχείο Μαυροκορδάτου ) ήταν το βόρειο όριο της πόλης;. Ήταν αυτό που έπαιξε το ρόλο της αντιπλημμυρικής προστασίας των νερών του ρέματος της Αγριλιάς όταν κατέβαζε τεράστιες ποσότητες νερού ως χείμαρρος από τα όμβρια της νότιας πλευράς του Αρακύνθου και δημιουργεί μέχρι και σήμερα καταστροφές μέσα στην πόλη;

17) Όλο το ανατολικό τείχος όπου κυρίως υπήρχαν οι ντάπιες της Εξόδου (οι Ναοί Δοξας του Μεσολογγίου) καταστράφηκε, ίσως για ιδιαίτερους λόγους; Και καλά οι ντάπιες Μακρή και Ρήγα βρίσκονταν στις γραμμές του τρένου οι άλλες δύο του Μονταλεμπέρτ και του Λόρδου οφ Σέφφιελντ γιατί να γκρεμιστούν και αυτές; Τώρα στα 200 χρόνια θα γίνει ένα σχεδιάγραμμα στην νέα υπάρχουσα κατάσταση και συνάμα στις θέσεις της εξόδου, όπου υπάρχει δυνατότητα να στηθούν ενημερωτικές πινακίδες με χάρτες;

18) Τον Ιούλιο του 1825 ο Κιουταχής κατά την κατασκευή των «Ζικ-Ζακ» οχυρωματικών τάφρων προς το τείχος συνάντησε τον πήλινο σωλήνα ύδρευσης της πόλης και διέκοψε την υδροδότηση της πόλης . Το θεώρησε ως το τέλος της πολιορκίας με σχετικό «χαμπέρι» στον σουλτάνο. Οι Μεσολογγίτες τότε θυμήθηκαν τον ποταμό και άνοιξαν πηγάδια αμέσως μέσα από την πύλη, όπου ανάβλυζε γλυκό νερό. Ποιος ήταν αυτός ο ποταμός;

19) Το τείχος όπως αναφέρεται είχε ύψος 3,50μ. γι’ αυτό ο Ιμπραήμ μόλις το είδε το αποκάλεσε φράχτη. Αυτό ο ύψος ήταν από την επιφάνεια του εδάφους ή από όπως φαινόταν πάνω από το ανάχωμα. Στην ανασκαφή και αποκάλυψη της βρύσης μέσα στον Κήπο των ηρώων μετρήθηκε το ύψος του τείχους όπως και έξω στην διάνοιξη του πηγαδιού για την αποστράγγιση των απόνερων της βρύσης ως ύψος 5,80μ. και πιο κάτω υπήρχε ο υδάτινος ορίζοντας όπου ήταν αδύνατη η διάνοιξη λαγουμιού. Η στάθμη της θεμελίωσης ήταν γύρω στο 0,2μ. κάτω από την στάθμη του δαπέδου, μέσα της βρύσης. Ποιο ήταν το ύψος του αρχικού τείχους του Κοκκίνη στα φατνώματα ανάμεσα από τις Ντάπιες. Ήταν 5,80 ή 3,50 όπως σημειωνόταν; Ήταν στα φατνώματα 5,80 μ. μεταξύ δύο προμαχώνων ή μόνο όπου υπήρχε η βρύση και οι Ντάπιες; Εάν ήταν και στα φατνώματα το ύψος 5,80 τότε τα λαγούμια που άνοιξαν κάτω από τα θεμέλια υπήρχε νερό. Θα κατακλύζονταν και δεν ήταν δυνατόν να περάσουν. Ή μήπως τα θεμέλια εκεί όπου άνοιξαν τα λαγούμια, όχι μέσα από την ντάπια του Μάρκου Μπότσαρη, αλλά έξω δεξιά και αριστερά στα φατνώματα, τα θεμέλια βρίσκονταν επί του αναχώματος οπότε υπήρχε χώρος χωρίς νερό για τα λαγούμια;

20)Τελικά ένα μνημείο των πεσόντων, εδώ στο «Ναό της Ελευθερίας», που εναγωνίως εκείνοι αναζητούσαν, προσφέροντας την ζωή τους, με τα σύμβολα Μεσολόγγι-Ελευθερία-Ή Θάνατος, κρίνεται ή όχι, απαραίτητο, η Πολιτεία και όλος ο Ελεύθερος Κόσμος να στήσουν εδώ, στην Ιερή Πόλη;

Είναι μερικές επιπόλαιες σκέψεις απόψεις. Υπάρχουν πνευματικοί γίγαντες να μιλήσουν, να γράψουν μια παλαιά διαθήκη για το πώς θέλει και επιθυμεί να ζήσει ο άνθρωπος.